ช้า ๆ ไม่ลืม

จริงอย่างที่กุนเดอราว่าไว้ทำนองนี้ ความจำแปรผันตรงกับความช้าและระยะเวลา ยิ่งช้ายิ่งนานยิ่งจำได้ แต่ตามกฎธรรมชาติ ไม่มีอะไรคงทนถาวร ความทรงจำไม่ต่างอะไรกันความฝัน มันไม่ได้มีอยู่จริงในปัจจุบัน ความฝันจางเร็วกว่าและสร้างความสะเทือนอารมณ์ได้น้อยกว่าความจำเพราะระดับของความเสมือนจริงที่ต่างกัน แต่ความจำเองก็เกิดจากมุมมองแบบอัตวิสัยจึงถูกปรุงแต่งไม่ใช่ความเป็นจริงเสมอไป ขึ้นอยู่กับภาวะปัจจัยของผู้สร้างความจำ บางครั้งเหตุการณ์หรือสถานการณ์หนึ่งที่เกิดขึ้นนั้นอาจทำให้เกิดความจำที่มืดมนขณะอยู่ในภาวะจิตใจห่อเหี่ยว หรือหากจิตใจแข็งแรงแจ่มใส เราอาจจะจำอะไรไม่ได้เลยก็ได้ เพราะช่วงเวลาที่เรามีความสุขนั้นอะไร ๆ ก็รวดเร็วไปหมด แต่เวลาที่เราซึมเศร้าอะไร ๆ ก็ดูเหมือนเคลื่อนไหวแบบสโลว์โมชั่นไปหมด